INSTRUKCJA W SPRAWIE FORMACJI I SPOSOBU WYKONYWANIA FUNKCJI NADZWYCZAJNEGO SZAFARZA KOMUNII ŚWIĘTEJ W ARCHIDIECEZJI PRZEMYSKIEJ

I. FORMACJA I PRZYGOTOWANIE KANDYDATÓW DO POSŁUGI NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ

Biskup diecezjalny na podstawie pełni sakramentu kapłaństwa jest w swojej diecezji pierwszym szafarzem tajemnic Bożych, zwłaszcza Eucharystii. Na mocy swojego urzędu apostolskiego jest on także stróżem całego życia liturgicznego w powierzonym mu Kościele lokalnym. Posiada władzę do upoważnienia kompetentnych osób do pełnienia właściwych im funkcji i posług liturgicznych (por. KK 26, KL 45, kan. 387, 391, 392 KPK), w tym również funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

Posługa nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej obejmuje przede wszystkim roznoszenie Komunii świętej osobom chorym i starszym w niedziele, w czasie rekolekcji i świąt oraz pomoc w rozdawaniu Komunii świętej w czasie celebracji Eucharystii, gdy przystępuje do niej większa liczba wiernych, a brak jest zwyczajnych szafarzy albo gdy szafarze ci mają przeszkodę lub gdy stan zdrowia albo podeszły wiek utrudnia im udzielanie Komunii świętej.

Dobór kandydatów

1. Arcybiskup Przemyski powołuje mężczyzn do sprawowania funkcji nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej w wieku 25-65 lat. Do tej funkcji mogą też być powołane siostry zakonne i niewiasty życia konsekrowanego, wyłącznie jednak do posługi we własnych domach zakonnych wobec osób chorych tam przebywających. Dyspensy od wieku, jeśli zaistnieje uzasadniona potrzeba, udziela Arcybiskup Przemyski.

2. Ustanowienie nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, którego dokonuje Arcybiskup Przemyski, odbywa się na wniosek proboszcza parafii, administratora lub rektora kościoła. Po zasięgnięciu opinii innych kapłanów pracujących w parafii i Rady Duszpasterskiej, proboszcz, administrator parafii lub rektor kościoła zwraca się pisemnie do Arcybiskupa Przemyskiego z prośbą o upoważnienie kandydata do pełnienia funkcji Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej. W przypadku osób konsekrowanych z prośbę występują wyżsi przełożeni.

Prośba powinna zawierać:
a) wypełniony formularz (nazwisko i imię, wiek, stan cywilny, wykształcenie i pełniony zawód kandydata, itd.);
b) prośbę z uzasadnieniem;
c) jedną fotografię w wersji elektronicznej (proporcja 3×4, rozdzielczość przynajmniej 300 dpi, format *.jpg, rozmiar 26×34 mm).

3. Przymioty kandydatów:
a) dojrzałość w wierze, zdrowa pobożność eucharystyczna, życie sakramentalne;
b) wzorowe życie moralne i przykładna postawa w życiu małżeńskim, rodzinnym, zawodowym i sąsiedzkim;
c) niezbędne kwalifikacje intelektualne, wykształcenie przynajmniej ponadpodstawowe;
d) sprawność psychiczna i fizyczna;
e) aktywne uczestnictwo w życiu parafialnym;
f) poważanie ze strony duchowieństwa i wiernych;
g) pozytywne cechy charakteru warunkujące otwartą i służebną postawę wobec drugich, życzliwość oraz łatwość nawiązywania kontaktów z osobami chorymi i w podeszłym wieku;
h) gotowość do podjęcia formacji permanentnej;
i) posłuszeństwo władzy kościelnej i bezpośrednim przełożonym (proboszcz, administrator parafii, rektor kościoła, wikariusz, wyżsi przełożeni).

4. Kandydatami na szafarzy nadzwyczajnych nie mogą zostać osoby, które zaciągnęły kary kościelne lub zostały skazane prawomocnymi wyrokami w sprawach karnych.

5. Liczba nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej w parafii zależy od jej wielkości, liczby osób chorych i w podeszłym wieku, oraz ilości Mszy świętych, przy założeniu, że szafarz nadzwyczajny powinien posługiwać zasadniczo podczas jednej Mszy świętej w ciągu dnia, po której udaje się do chorych z Komunią świętą.

6. Szafarz nadzwyczajny w ramach upoważnienia może służyć na terenie całej Archidiecezji, zawsze jednak za zgodą proboszcza miejsca. Poza Archidiecezją może to czynić na stałe tylko za zgodą ordynariusza miejsca.

Studium przygotowawcze

1. Funkcja nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej wymaga odpowiedniego przygotowania, dlatego – przed otrzymaniem upoważnienia od Arcybiskupa Przemyskiego – kandydat zobowiązany jest do ukończenia studium przygotowawczego.

2. Studium przygotowawcze odbywa się pod kierunkiem Ceremoniarza Archidiecezji Przemyskiej.

3. Wskazane jest, aby każdy dzień szkolenia rozpoczynał się lub kończył Mszą świętą. Ponadto zaleca się wspólne odmawianie części Liturgii Godzin.

4. Podczas studium przygotowawczego należy omówić następujące zagadnienia:
a) właściwe rozumienie liturgii; znaczenie liturgii w życiu Kościoła, miejscowej wspólnoty parafialnej i w życiu osobistym;
b) obecność Chrystusa w liturgii; różne sposoby tej obecności: w zgromadzeniu liturgicznym, w słowie Bożym, w Eucharystii i innych znakach;
c) teologia zgromadzenia liturgicznego i podział funkcji; udział świeckich w liturgii;
d) funkcja nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej: znaczenie, przygotowanie, upoważnienie biskupa, prawa i obowiązki,
e) chrześcijański wymiar niedzielnego świętowania, uzasadnienie niedzielnego uczestnictwa we Mszy świętej; współczesne możliwości i zagrożenia;
f) podstawowe zagadnienia z teologii Eucharystii: Pamiątka, Ofiara, Uczta: czynne, świadome i owocne uczestnictwo; struktura Mszy świętej i ważniejsze elementy (śpiewy, czytania, modlitwy, obrzędy);
g) warunki owocnego przyjmowania i godnego udzielania Komunii świętej;
h) pobożność eucharystyczna i kult Chrystusa Pana w Najświętszym Sakramencie poza Mszą świętą;
i) czynności nadzwyczajnych szafarzy podczas Mszy Św. i zanoszenia Komunii świętej chorym; duszpasterstwo chorych w parafii i w szpitalach;
j) świadomość chrzcielna i znaczenie pokuty w życiu chrześcijanina;
k) świeccy w życiu Kościoła;
l) znaczenie modlitwy w życiu człowieka i różne jej formy; elementy Liturgii Godzin.

5. Czas trwania studium jest zależny od ilości organizowanych spotkań.

6. Spotkaniom formacyjnym powinny towarzyszyć ćwiczenia praktyczne.

7. Studium przygotowawcze kończy bezpośrednie przygotowanie do ustanowienia na nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

8. Przed otrzymaniem upoważnienia kandydaci uczestniczą w rekolekcjach.

9. Koszty związane z uczestnictwem w studium przygotowawczym i w innych spotkaniach modlitewno – formacyjnych ponosi parafia pochodzenia kandydata.

10. Po ukończeniu studium przygotowawczego, w wyznaczonym przez siebie dniu Arcybiskup Przemyski podczas Mszy świętej dokonuje ustanowienia nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej.

11. Pierwsze upoważnienie udzielane jest na okres jednego roku, a kolejne na czas określony przez Arcybiskupa Przemyskiego.

12. Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej nie zobowiązuje się do tej funkcji na całe życie. Dlatego po upływie oznaczonego czasu może on nie wyrazić gotowości na jej dalsze spełnianie. Mogą również zaistnieć poważne powody uniemożliwiające pełnienie funkcji przed upływem określonego czasu jej trwania; w takim przypadku proboszcz, administrator lub rektor kościoła powiadamia (pisemnie i z uzasadnieniem) o tym Arcybiskupa Przemyskiego, który podejmuje odpowiednią decyzję.

13. Przed każdorazowym przedłużeniem upoważnienia, na miesiąc przed upływem terminu ważności, proboszcz, administrator parafii lub rektor kościoła może zwrócić się do Kurii Metropolitalnej w Przemyślu z uzasadnioną pisemną prośbą o nieprzedłużanie upoważnienia danemu szafarzowi do udzielania Komunii świętej.

II. FORMACJA PERMANENTNA

1. Studium przygotowawcze ma charakter wprowadzający. Dalsza systematyczna formacja pozwoli nadzwyczajnym szafarzom Komunii świętej lepiej zrozumieć znaczenie ich funkcji, jej wpływ na głębię wiary i jakość życia z wiary, a także zdynamizować ich działalność apostolską w parafii. Stała formacja winna odbywać się na poziomie parafialnym, rejonowym i ogólnodiecezjalnym.

2. Proboszcz parafii, administrator lub rektor kościoła jako odpowiedzialny za właściwy rozwój i formację służby liturgicznej w swojej parafii, powinien zadbać, aby nadzwyczajni szafarze Komunii świętej regularnie uczestniczyli w spotkaniach modlitewno–formacyjnych.

3. Każdy nadzwyczajny szafarz Komunii świętej jest zobowiązany do uczestnictwa w formacji permanentnej.

4. Nieuczestniczenie w diecezjalnych spotkaniach formacyjnych skutkować będzie brakiem przedłużenia upoważnienia do wykonywania funkcji szafarza nadzwyczajnego Komunii Świętej.

5. Do podstawowych zadań Ceremoniarza Archidiecezji Przemyskiej należy organizacja rekolekcji, dni skupienia w wyznaczonych miejscach Archidiecezji Przemyskiej. O terminach spotkań powinien on powiadomić zainteresowanych z odpowiednim wyprzedzeniem. Do udziału w rekolekcjach i dniach skupienia zachęca się rodziny szafarzy: małżonki i dzieci. Będzie to okazja nie tylko do pogłębienia wiary, do modlitwy, ale też do spotkania, poznania się, wymiany doświadczeń i wzajemnego ubogacania się.

6. Program stałej formacji obejmuje problematykę teologiczno-pastoralną.

7. Każde spotkanie formacyjne powinno składać się z dwóch części: wspólna Eucharystia i okazja do sakramentu pojednania oraz wykład według programu formacji permanentnej dla nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej. Należy zatroszczyć się o możliwość wymiany doświadczeń, zwłaszcza co do Komunii świętej chorych i związanych z nią odwiedzin domowych. W czasie tych spotkań wskazywać należy również na inne możliwości pracy apostolskiej w parafii, m.in. pomoc w duszpasterstwie, pomoc w katechezie i przygotowaniu do przyjęcia sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego, a także aktywna działalność w pracy charytatywnej lub w innych przedsięwzięciach duszpasterskich.

8. Nad całością stałej formacji nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej czuwa Ceremoniarz Archidiecezji Przemyskiej, który jest odpowiedzialny za organizację studium przygotowawczego i innych spotkań modlitewno-formacyjnych o zasięgu diecezjalnym. Ceremoniarz swoją posługę realizuje we współpracy z Wydziałem Duszpasterstwa Ogólnego Kurii Metropolitalnej w Przemyślu. Arcybiskup Przemyski do zadań koordynacji przygotowania i formacji może powołać innego kapłana lub wyznaczyć osoby bezpośrednio współpracujące z Ceremoniarzem.  

9. Kuria Metropolitalna prowadzi niezbędną dokumentację dotyczącą nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej, począwszy od pierwszego upoważnienia.

III. WPROWADZENIE SZAFARZA DO FUNKCJI WE WSPÓLNOCIE

1. Wskazanym jest, aby proboszcz ogłosił parafianom, że dany kandydat przygotowuje się do pełnienia funkcji szafarza nadzwyczajnego Komunii Świętej oraz powiadomił o miejscu i czasie upoważnienia kandydata do wykonywania tejże funkcji. Po otrzymaniu upoważnienia duszpasterz winien przedstawić nowego szafarza nadzwyczajnego Komunii Świętej wspólnocie parafialnej oraz chorym, którym będzie on odtąd służył. Może odczytać dekret upoważniający, a w modlitwie powszechnej dołączyć okolicznościowe wezwania.

2. Wprowadzenie do pełnienia funkcji winno być okazją do pouczenia wiernych o specyfice zgromadzenia liturgicznego i o potrzebie różnorakich funkcji i posług liturgicznych w tym także nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej (por. Encyklika Jana Pawła II Ecclesia de Eucharistia, n. 22).

3. Funkcję nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej upoważnieni mogą wypełniać tylko za zgodą i wiedzą miejscowego proboszcza, administratora lub rektora kościoła.

SZCZEGÓŁOWE WSKAZANIA LITURGICZNE

Strój liturgiczny Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej

1. Szatą liturgiczną nadzwyczajnych szafarzy jest alba, przepasana na biodrach paskiem (cingulum).
2. Powyższą zasadę należy zastosować do nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej, gdy spełniają swoją funkcję podczas Mszy Św. Strój liturgiczny zaleca się także poza Mszą świętą, gdy nadzwyczajny szafarz pełni służbę w szpitalach lub innych placówkach zamkniętych.
3. W Archidiecezji Przemyskiej nadzwyczajny szafarz Komunii świętej podczas pełnienia swojej funkcji poza Mszą świętą, gdy zanosi Komunię świętą do domu chorego, czyni to w ubraniu cywilnym, odświętnym i godnym.

Zanoszenie Komunii świętej chorym

1. Zasadniczym obowiązkiem nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej jest zanoszenie Komunii świętej osobom starszym i chorym, szczególnie w niedziele, święta, podczas rekolekcji i w zastępstwie szafarza zwyczajnego, po to, aby posileni Ciałem Pańskim, mogli pełniej łączy swoje życie, radości i cierpienia z Ofiarą Chrystusa.

2. W przeddzień Komunii świętej szafarz może odwiedzić chorego. Podczas wizyty powinien zapytać chorego, czy chce przed Komunią świętą przystąpić do sakramentu pokuty; jeśli tak, trzeba o tym powiadomić proboszcza lub innego duszpasterza. Takie odwiedziny będą potrzebne zwłaszcza w początkowym okresie zanoszenia choremu Komunii świętej. W czasie wizyty przygotowawczej, o ile zaistnieje taka potrzeba, należy poprosić domowników lub opiekunów chorego o odpowiednie przygotowanie mieszkania (stół należy nakryć białym obrusem, a na nim postawić krzyż i świece oraz szklankę czystej wody do puryfikacji lub podania choremu). Jest wskazane, ażeby miejscowy duszpasterz wprowadził i przedstawił starszym i chorym nadzwyczajnego szafarza.

3. Celem podkreślenia związku Komunii świętej chorego ze sprawowaniem Eucharystii przez wspólnotę parafialną wskazane jest, by nadzwyczajni szafarze otrzymywali Najświętszy Sakrament od celebransa podczas przystępowania do Komunii świętej. Przed końcowym błogosławieństwem kapłan przekazuje chorym specjalne pozdrowienie od wspólnoty. Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej udaje się następnie do chorych po otrzymaniu błogosławieństwa mszalnego, najlepiej w czasie śpiewu pieśni na rozesłanie. Nie należy urządzać specjalnego momentu (obrzędu) wyjścia nadzwyczajnego szafarza Komunii Świętej.

4. Wielkim dobrodziejstwem, z którego wielu chorych chętnie korzysta jest radiowa, telewizyjna lub internetowa transmisja Mszy świętej. Jest godnym polecenia, aby – gdy to jest możliwe – zanosić chorym Komunię świętą pod koniec tej transmisji lub bezpośrednio po niej.

5. Szafarz zanosi Komunię świętą do chorego w naczyniu przeznaczonym do tego celu umieszczonym w bursie, którą zawiesza na szyi. Niosący Komunię świętą nie rozmawia w drodze, ale w modlitewnym skupieniu uwielbia swego Boga i Pana.

6. Po zakończeniu odwiedzin chorych z Komunią Świętą nadzwyczajny szafarz dokonuje puryfikacji naczynia, w którym niósł Najświętszy Sakrament. Jeżeli pozostanie Najświętszy Sakrament, nadzwyczajny szafarz może udzielić Komunii świętej domownikom, spożyć ją sam albo odnieść do kościoła bądź kaplicy.

7. Zwykły i skrócony obrzęd Komunii świętej chorych udzielanej przez Szafarza Nadzwyczajnego znajduje się w księdze liturgicznej: Sakrament chorych. Obrzędy i duszpasterstwo (Księgarnia Św. Jacka, Katowice 1978, ss. 52-61) oraz w materiałach przygotowanych przez Ceremoniarza Archidiecezji Przemyskiej. Inne śpiewy, teksty modlitewne i czytania biblijne można odpowiednio dobrać z tekstów liturgicznych danej niedzieli albo okresu liturgicznego.

Posługa Nadzwyczajnego Szafarza podczas Mszy świętej

a) Nadzwyczajny szafarz pomaga w rozdawaniu Komunii świętej, gdy przystępuje do niej większa liczba wiernych, a brak jest zwyczajnych szafarzy albo gdy szafarze ci mają przeszkodę lub gdy stan zdrowia albo podeszły wiek utrudnia im udzielanie Komunii świętej. Kapłani i diakoni zatem nie mogą wyręczać się posługą Szafarza Nadzwyczajnego, sami nie rozdzielając Komunii Św. (por. Instrukcja Immensae caritatis,w AAS 65 (1973), s. 265).  

b) Podczas Mszy świętej (ubrany w albę) zajmuje miejsce w prezbiterium lub tam, gdzie znajdują się pozostałe osoby pełniące funkcje liturgiczne. W żadnym przypadku nadzwyczajni szafarze nie powinni podczas Mszy świętej przebywać w zakrystii.

c) Liturgiczną funkcję nadzwyczajny szafarz Komunii świętej wykonuje w następujący sposób: podczas śpiewu „Baranku Boży” podchodzi do ołtarza i klęka na oba kolana obok celebransa. O ile ze względów przestrzennych byłoby to niewygodne lub niemożliwe, może uklęknąć z tyłu lub z przodu ołtarza. Celebrans po przyjęciu Ciała i Krwi Pańskiej udziela Komunii świętej szafarzowi nadzwyczajnemu. Zaleca się udzielenie jej pod obiema postaciami. Następnie przewodniczący Eucharystii podaje naczynie z Ciałem Pańskim i razem z nim rozdziela Komunię świętą

d) Nadzwyczajny szafarz udziela Komunii świętej w taki sam sposób, jak czynią to szafarze zwyczajni.

e) Po zakończeniu udzielania Komunii świętej celebrans i szafarz nadzwyczajny wracają do ołtarza. Celebrans zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum, po czym wraca do ołtarza i puryfikuje pateny i kielich. Jedynie w wyjątkowych przypadkach nadzwyczajny szafarz zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum. W takim przypadku przed zamknięciem drzwiczek przyklęka na jedno kolano, następnie wraca na swoje miejsce. Jeśli zachodzi potrzeba puryfikuje palce w naczyńku stojącym obok tabernakulum lub na kredensie.

f) Wprowadzenie Ogólne do Mszału Rzymskiego zaleca konsekrować hostie do Komunii świętej podczas Mszy świętej: „jest rzeczą bardzo wskazaną, aby wierni przyjmowali Ciało Pańskie z hostii konsekrowanych podczas tej Mszy Św., w której uczestniczą” (OWMR, nr 56). Jeżeli Komunii świętej udziela się również z puszki znajdującej się w tabernakulum, przynosi ją do ołtarza przewodniczący liturgii podczas śpiewu „Baranku Boży”. Tylko wyjątkowo może to uczynić nadzwyczajny szafarz.

g) Nadzwyczajny szafarz może pomóc kapłanowi również podczas rozdawania Komunii świętej pod obiema postaciami, gdy jest ona udzielana w przypadkach przewidzianych przez prawo. Jeśli przyjmujący Komunię świętą piją bezpośrednio z kielicha, wówczas szafarz podaje kielich mówiąc: „Krew Chrystusa”; przyjmujący odpowiada: „Amen”. Po przyjęciu Krwi Pańskiej przez komunikującego, ociera puryfikaterzem zewnętrzną stronę kielicha i po ostatnim komunikującym odnosi go na ołtarz stawiając na korporale. Jeśli natomiast Komunii świętej pod obiema postaciami udziela się przez zanurzenie, wówczas szafarz trzyma naczynie z Hostiami usługując kapłanowi.

h) Nadzwyczajny szafarz Komunii świętej może pełnić inne funkcje liturgiczne np. lektora, kantora, komentatora, gdy nie ma innych służących. Nie może natomiast w Środę Popielcową posypywać głów popiołem.

Powyższa instrukcja została przygotowana zgodnie z ustalonymi przez Konferencję Episkopatu Polski dnia 2 maja 1990 roku Ogólnymi warunkami umożliwiającymi powołanie nadzwyczajnych szafarzy Komunii św., Modyfikacją Instrukcji w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. z dnia 22 czerwca 1991 roku oraz Wskazaniami Konferencji Episkopatu Polski odnośnie do posługi nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. z dnia 9 marca 2006 r. Niniejsza Instrukcja wchodzi w życie z dniem 12 czerwca 2026 roku.

+ Abp Adam Szal Metropolita Przemyski